رشحات عين الحيات “REŞEHÂTU AYNİ’L-HAYAT” KİTABININ İSMİNİ DOĞRU OKUMAK

24 Kasım 2018 223

بسم الله الرحمن الرحيم

رشحات عين الحيات  Reşehâtu Ayni’l-Hayât isimli kitap, Fahreddin Ali b. Hüseyin (el- Vaizu’l-Kaşifi) es-Sâfî’nin (ö. 939, rahimehullah) kaleme aldığı ve Nakşibendî tarikatı şeyhlerinin hayatlarını anlatan ve konusunda kaynak olarak kabul edilen önemli bir tasavvuf eseridir.  Müellif eserinde, bizzat şahit olduğu ve sohbetlerinde bulunduğu zatlar hakkında önemli bilgiler verir. Kitabında o dönemdeki Nakşibendîlikle ilgili mühim eserlerden de faydalanmıştır. Bu özelliğiyle Reşehâtu Ayni’l-Hayât kitabı, Nakşibendîlik tarihi ve kültürü için önemli ve güvenilir bir kaynak sayılmaktadır.  Aslı Farsça olup hem kültür dünyamız hem de tasavvufa ilgi duyanlar için hazine değerinde bir eserdir.

Yazıldığı dönemden itibaren ya içinden seçmeler yapılarak veyahut tamamı olmak üzere muhtelif zamanlarda başta Arapça ve Türkçe olmak üzere pek çok tercümeleri yapılmıştır. Türkçemize yapılan tercümelerin her birinde kitabın ismi farklı farklı yazılmış, aşağıda bunlardan birkaç örnek verilmiştir:

1- Reşehât-ı Aynü’l-Hayât Tercümesi, Muhyi-i Gülşeni: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları: 33, İstanbul, 2014. Tasavvuf tarihi ve kaynak eserleri (literatürü) hakkında bilgi veren kitaplarda da “Reşehât-ı Aynü’l-Hayat” şeklinde yazılmıştır.[1]

2- Reşahat Ayne’l-Hayat (Can Damlaları): Eser Kitap, 2017, Sadeleştiren: Necip Fazıl Kısakürek

3- Reşahat Aynu’l Hayat: Furkan Yayınları, İstanbul, 2014, Tercüme: Seyfettin Oğuz; Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, Mustafa Kara (Dergâh Yayınları, İstanbul, 2016), s. 247, “Raşahat aynu’l-hayat” şeklinde.

4- Reşahât Ayn-ül Hayat: Damra Yayınları, İstanbul, 2010, Sadeleştiren: Süleyman Kuku.

5- Reşehât [Hayat Pınarından Can Damlaları]: Semerkand Yayınları, İstanbul, 2006.

6- Reşahât: İz Yayıncılık, İstanbul, 2013;

Kitap isimleri özel isim kategorisine girer; bir kitap ismi, başka bir dilde eğer tercüme edilmeden kullanılacaksa aslına sadık kalınması, harflerinde -zaruret dışında- herhangi bir değişiklik yapılmaması gerekir. Kanaatimizce Reşehâtu Ayni’l-Hayât kitabı hakkında yapılan hata, harflerini değiştirmekten öte üç kelimeden meydana gelen bu ismin üç öğesinin birbirine göre durumunun tam anlaşılmamasından kaynaklanmaktadır. Bundan dolayı da kitabın ismi hep farklı farklı yazılmıştır.

Müellif, kitabına böyle bir ismi niçin verdiğini şöyle açıklar: “(Reşehâtu Ayni’l-Hayât) Kitabımın her neresinde bu taifey-i aliyye -Kaddesallahu ervahahum- hazretlerinin marifet ve hikmetlerinden bir nükte anlatacaksam, o bölümün başına “رشحه” Reşha (sızıntı/ damla) lafzını yazdım. Ayrı bir bölüme ihtiyaç duyulan her yerin baş tarafına küçük bir daire şekli koydum. Çünkü bu şekilde yeni (varid olan) feyiz(ler), gönül ferahlatan/ canlılık veren birer damla mesabesindedir ki, ilim ve irfan erbabının kalplerindeki, feyz ve vecd dolu gönüllerin hayat pınarından damlayarak, ihlaslı sadık talebelerin ve can dostlarının gönül bahçelerine yeni bir neşe ve canlılık verir. Bundan dolayı bu eser “Reşehâtu Ayni’l-Hayât /Hayat Pınarından Damlalar” olarak isimlendirildi.”

Reşehâtu Ayni’l-Hayât (Farsça) Sayfa 3 ün son satırları (Taşkent, Gulamiye Matbaası, 1329)

Reşehâtu Ayni’l-Hayât (Farsça) Sayfa 4

  Aynı bölümün Osmanlıca tercümesi (Milli Kütüphane, Ankara, 06 Mil Yz A 3155), v. 11.

Aynı bölümün Arapça el yazma tercümesi

 Aynı bölümün Arapça -basılmış- tercümesi (el-Matbaatu’l-Miriyye, Mekke, 1300, s. 5)

رشحات عين الحيات / Reşehâtu Ayni’l-Hayât” ismi üç Arapça kelimeden meydana gelmiş bir isim tamlamasıdır, Arapçada buna “تتابع الاضافات”denir.

1- رشحات kelimesi çoğul olup müfredi “sızıntı/ damla” anlamına gelen “رشحة” Reşha’dır. Bu şekilde çoğul olması aslı olan Arapçaya göredir. Farsçada ise “رشحه” şeklinde yazılıp, hem Arapça aslına göre “رشحات” şeklinde çoğulu kullanılır hem de Farsça olarak” رشحه ها”şeklinde çoğul yapılabilir.

2- عين   kelimesi “pınar, göze” ve daha birçok manada kullanılır.

3- الحيات kelimesi “hayat” manasında olup Arapça orijinali الحياة şeklinde ta-i merbuta “ة”  ile yazılır. Farsça yazılışı elif- lam takısı ve ta-i merbuta olmadan “حيات” şeklindedir, zira Farsçada elif-lam takısı ve ta-i merbuta harfi “ة” yoktur. Bulabildiğimiz bütün Farsça nüshalarda kitabın ismi “رشحات عين الحيات” şeklinde yazılmıştır.[2]

Bu incelemeden sonra;

A) Eğer bu isim tamlamasını Arapça zincirleme isim tamlaması şeklinde okuyacak olursak, şu şekilde okumamız gerekir: “Reşehâtu Ayni’l-Hayât”, manası ise “Hayat Pınarından Damlalar” şeklindedir. Bu şekilde okumak hem mana hem lafız açısından en uygun olandır, şu kadar var ki sadece “الحيات” kelimesinin sonundaki ‘te’ harfinin “ta-i merbuta” olması gerekirdi. Arapça okuyuşta sadece bu imla hatası dikkat çekmektedir. Semerkand Yayınları bu eseri Reşehât [Hayat Pınarından Can Damlaları] şeklinde tercüme ederek yayınlamıştır. (Semerkand Yayınları, İstanbul, 2006.) Kitabın Arapçaya birçok defa yapılan tercümelerinde ismine hiç dokunulmamış, sadece sondaki “ت te” harfi, ta-i merbutaya “ة” çevrilmiştir.

Tasavvuf geleneğinde sadece ismi Arapça olup içeriği tamamen Farsça olan yüzlerce eser vardır: İmam Hücviri’nin Keşfu’l-Mahcub’u; Feriduddin Attar’ın Tezkiratu’l-Evliya’sı ve Mantıku-t Tayr’ı; Hz. Mevlana’nın Mecalisu-s Seb’a’sı; Necmuddin Daye’nin Mirsadu’l-İbad’ı; Molla Cami’nin Nefahatu’l-Üns’ü; Eflaki’ nin Menakıbu’l Arifin’i; Salah b. Mübarek Buhari’nin Enisu’t-Talibin ve Uddetu’s-Salikin’i; Ahmed el-Gazali’nin Sevanihu’l Uşşak’ı; Aynu’l-Kudat el_Hemedani’nin Temhidat’ı ve Ebu’l-Mecd es-Senayi’nin Hadikatu’l- Hakika ve Şeriatu’l-Tarika isimli eserler bunlardan birkaçıdır.

Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı arşiv numarası: 01 Hk 517; 45 Hk 1207; 07Ak 185 nüshalarda söz konusu eserin ismi “Reşahatu Ayni’l-Hayât” şeklinde yazılmıştır.

B) Şayet bu isim tamlamasını Farsça olarak kabul edersek, o takdirde “Reşahat-ı Aynu’l-Hayat” şeklinde okunur, bu durumda “Aynu’l-Hayat” terkibini Arapçadan Farsçaya geçmiş tek bir isim şeklinde kabul ederek böyle bir sonuca varıyoruz, zira kitabın bütün Farsça elyazması nüshalarında “el-hayat” kelimesinde elif- lam takısı mevcuttur. “Aynu’l-Hayat” kelimesini kalıplaşmış (Arapçada buna ‘mebni olmak’ denir) bir ifade olarak kabul ettiğimizde izafet kuralları bu terkip için geçerli olmayacaktır. Prof. Dr. Necdet Tosun hocamız Diyanet İslam Ansiklopedisi’nde “REŞEHÂT” adıyla yazdığı maddede kitabın ismini “Reşeḥât-ı ʿAynü’l-ḥayât” olarak vermiştir.[3] Şayet kalıplaşmış bir terkip olmasaydı bu ismi Farsça “Reşahat-ı Ayni’l-Hayat” şeklinde okumamız gerekirdi.

SONUÇ:

رشحات عين الحيات Kitabını doğru olarak iki şekilde okuyabiliriz;

1)     Reşehâtu Ayni’l-Hayât (Arapça olarak)

2)     Reşahat-ı Aynu’l-Hayat (Farsça olarak)

Her şeyin en doğrusunu en iyi bilen Yüce Allah’tır.

Hazırlayan: Orhan Gazi Yüksel, Kontrol ve Tashih: Murat Aydın

[1] – Tasavvuf Tarihi Literatürü, Mustafa Aşkar (İz Yayıncılık: İstanbul, 2015), s. 154;

[2] – Kütahya Vahidpaşa İl Halk Kütüphanesi, arşiv no: 43 Va 359, v. 3; Kayseri Raşit Efendi Eski Eserler Kütüphanesi, 1095, v. 6.

[3] – Diyanet İslam Ansiklopedisi, cilt: 35; sayfa: 9